نيست [ 1 ] و آن را كه خدا گمراه كند راهنمائى نخواهد يافت . [ 2 ] فصل 30 در شيوهء درست تعليم دانشها و روش افادهء تعليم بايد دانست كه تلقين دانشها به متعلمان هنگامى سودمند مىافتد كه درجه بدرجه و بخش بخش و اندك اندك باشد چنان كه نخست بايد از هر باب فنى ، مسائلى كه از اصول آن ميباشند بر متعلم القا گردد و بطور اجمال براى نزديك ساختن آنها بذهن وى بشرح آنها پردازند و در اين باره قوهء عقل و استعداد او براى پذيرفتن مسائلى كه بر وى فرو خوانده مىشود مراعات گردد تا سرانجام به پايان آن فن برسند و در اين هنگام براى او ملكه‌اى در اين دانش حاصل مىشود ، ليكن ملكهء مزبور جزئى و ضعيف است و غايت اين ملكه اين است كه او را براى فهم فن و بدست آوردن مسائل آن آماده ميسازد سپس بايد بار ديگر او را بدان فن رجوع دهند ولى در اين بار در تلقين او را بمرتبهء بالاترى از مرحلهء نخستين ارتقا ميدهند و بشرح و بيان كاملترى ميپردازند و از حد اجمال خارج ميشوند و در اين مرحله اختلافاتى را كه در فن هست با ذكر دليل آنها ياد ميكنند تا بر همين شيوه بپايان فن برسند . در اين هنگام ملكهء او نيكو مىشود سپس با رسوم او را بدان رجوع مىدهند و در اين مرحله او از حد مبتدى درگذشته و مقدارى از آن دانش را فرا گرفته است . [ 3 ] از اين رو در اين بار نبايد هيچ موضوع مشكل و مبهم و مغلقى را بىشرح و تفسير كامل فرو گذارند و بايد همهء درهاى بستهء آن دانش را به روى وى بگشايند تا از فرا گرفتن آن فن فارغ آيد

--> [ 1 - ) ] وَ من يَهْدِ الله فَما لَهُ من مُضِلٍّ 39 : 37 س : 39 ( الزمر ) آ : 37 . [ 2 - ) ] وَ من يُضْلِلِ الله فَما لَهُ من هادٍ 39 : 36 - همان سوره - آ : 36 و در چاپهاى مصر و بيروت علاوه بر آيات مزبور آخر فصل چنين است : و خدا سبحانه و تعالى داناتر است . [ 3 - ) ] در تحصيلات پيشين سه مرحله داشتند : الف - مبتدى . ب - شادى . ج - منتهى و مرحلهء شادى آن است كه محصل قسمتى از اصول دانش را فرا گرفته ليكن بمرحلهء منتهى نرسيده است و منظور مؤلف دربار دوم رسيدن به اين مرحله است . در چاپهاى مصر و بيروت بجاى : ( شدا ) كه در « پ » و « ينى » آمده ( شد ) است .